Τι είναι η κοιλιοκάκη;
Η κοιλιοκάκη είναι μια χρόνια, φλεγμονώδης, αυτοάνοση νόσος που προκαλεί φλεγμονή του λεπτού εντέρου σε άτομα με γενετική προδιάθεση. Η φλεγμονή προκαλείται από την κατανάλωση γλουτένης. Η γλουτένη είναι μια αδιάλυτη στο νερό πρωτεΐνη. Είναι συστατικό πολλών δημητριακών όπως το σιτάρι, η σίκαλη, το δίκοκκο σιτάρι (τύπου ζέας) και το κριθάρι.
Η κοιλιοκάκη μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Είναι πιο συχνή στις γυναίκες παρά στους άνδρες.
Ποιοι προσβάλλονται από κοιλιοκάκη;
Η κοιλιοκάκη μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Είναι πιο συχνή στις γυναίκες παρά στους άνδρες (αναλογία 2:1). Στο 70% των περιπτώσεων η πρώτη διάγνωση γίνεται σε ηλικία 20 ετών. Είναι δύσκολο να υπολογιστεί η ακριβής συχνότητα καθώς πολλά περιστατικά παραμένουν αδιάγνωστα εφόρου ζωής. Ωστόσο, υπολογίζεται ότι επηρεάζεται περίπου το 1% του πληθυσμού.
Είναι κληρονομική ασθένεια;
Όχι άμεσα. Απαιτεί όμως αντίστοιχη προδιάθεση που προσδιορίζεται γενετικά. Επομένως, η ασθένεια εμφανίζεται πιο συχνά σε άτομα της ίδιας οικογένειας. Ο κίνδυνος να προσβληθεί ένας συγγενής πρώτου βαθμού από κοιλιοκάκη είναι 5-10%, και για τα μονοωικά δίδυμα είναι περίπου 75%.
Ένας συγγενής έχει κοιλιοκάκη – και εγώ;
Εάν ο πατέρας, η μητέρα ή τα παιδιά σας έχουν κοιλιοκάκη, διατρέχετε επίσης αυξημένο κίνδυνο να προσβληθείτε. Σε αυτή την περίπτωση συνίσταται μια πλήρης εξέταση προς αποκλεισμό ύπαρξης της νόσου ακόμη και επί έλλειψης συμπτωματολογίας.
Εάν η κοιλιοκάκη έχει διαγνωστεί σε συγγενείς δεύτερου βαθμού, δηλαδή αδέρφια, ο κίνδυνος να έχετε επίσης κοιλικοκάκη είναι ελαφρώς αυξημένος σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό.
Τι συμβαίνει στο λεπτό έντερο σε κοιλιοκάκη;
Στην κοιλιοκάκη, το ανοσοποιητικό μας σύστημα αντιδρά στη γλουτένη, μια κολλώδη πρωτεΐνη που περιέχεται σε ορισμένα δημητριακά. Χρειάζονται μόνο ελάχιστες ποσότητες γλουτένης για να προκληθεί φλεγμονή στο βλεννογόνο του λεπτού εντέρου. Με την πάροδο του χρόνου, η φλεγμονή οδηγεί σε επιπέδωση των λαχνών του λεπτού εντέρου, οι οποίες είναι υπεύθυνες για την απορρόφηση των συστατικών της τροφής. Επομένως, η τροφή δεν μπορεί πλέον να αφομοιωθεί σωστά και τα ζωτικά θρεπτικά συστατικά δεν απορροφώνται επαρκώς.
Ποιες τροφές πυροδοτούν την κοιλιοκάκη;
Η γλουτένη βρίσκεται στο σιτάρι, τη σίκαλη και το κριθάρι, καθώς και το δίκοκκο σιτάρι (ποικιλία ζέας). Όλα τα παράγωγα προϊόντα που παρασκευάζονται από αυτά τα δημητριακά, όπως αλεύρι, ψωμί, κέικ, ζυμαρικά, κουσκούς, πλιγούρι κ.λπ., καθώς και η μπύρα, περιέχουν γλουτένη. Η γλουτένη χρησιμοποιείται επίσης από τη βιομηχανία τροφίμων και βρίσκεται σε πολλά έτοιμα γεύματα και συστατικά μπαχαρικών (και πρέπει να δηλώνεται).
Τι συμπτώματα εμφανίζονται σε κοιλιοκάκη;
Η φλεγμονή στο λεπτό έντερο με επιπέδωση των εντερικών λαχνών μπορεί να οδηγήσει σε ανεπαρκή απορρόφηση των συστατικών της τροφής, η οποία με τη σειρά της μπορεί να προκαλέσει διάρροια και συμπτώματα από έλλειψη σιδήρου και βιταμινών, όπως αναιμία. Τα τυπικά συμπτώματα που εντοπίζονται στην παιδική ηλικία και την εφηβεία περιλαμβάνουν καθυστέρηση της ανάπτυξης, λιποβαρή σωματότυπο ή μετεωρισμό, ενώ στους ενήλικες, τα συμπτώματα περιλαμβάνουν διάρροια, μετεωρισμό ή κοιλιακό άλγος.
Ωστόσο, η ασθένεια έχει ευρύ φάσμα συμπτωματολογίας (πονοκεφάλους ή αρθραλγίες, ζάλη, κόπωση κ.λπ.), αν και πολλοί ασθενείς δεν παρουσιάζουν συμπτώματα. Σε αυτούς τους ασθενείς η διάγνωση γίνεται συχνά τυχαία μετά από αιματολογικό έλεγχο.
Πως γίνεται η διάγνωση;
Η διάγνωση τίθεται με λήψη ενός πλήρους και λεπτομερούς ιστορικού, εξετάσεις αίματος καθώς και τη διενέργεια γαστροσκόπησης με λήψη βιοψιών από το λεπτό έντερο. Στην κοιλιοκάκη, ως αποτέλεσμα της φλεγμονής του λεπτού εντέρου σχηματίζονται διάφορα αντισώματα, τα οποία μπορούν να ανιχνευθούν στο αίμα. Για τη διάγνωση, συνιστάται ο προσδιορισμός των αντισωμάτων κατά της τρανσγλουταμινάσης, τα οποία μπορούν να ανιχνευθούν στο 95% περίπου των περιπτώσεων κοιλιοκάκης. Τα αντισώματα εξαφανίζονται με μια δίαιτα χωρίς γλουτένη και επομένως μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παρακολούθηση της πορείας της νόσου και την αξιολόγηση της αυστηρής τήρησης της δίαιτας. Το 2-3% των ατόμων με κοιλιοκάκη έχουν συγγενή ανεπάρκεια ανοσοσφαιρίνης IgA. Δεδομένου ότι τα διαγνωστικά της κοιλιοκάκης μετρούν κυρίως τα αντισώματα IgA, μια ανεπάρκεια μπορεί να οδηγήσει σε ψευδώς αρνητικό αποτέλεσμα. Επομένως, εκτός από τα αντισώματα κοιλιοκάκης, πρέπει να προσδιοριστεί εφάπαξ η συνολική ποσότητα IgA.
Μια γενετική εξέταση αίματος (HLA-DQ2 και -DQ8) είναι χρήσιμη σε ορισμένες περιπτώσεις, π.χ. όταν ένας ασθενής εξετάζεται ενώ βρίσκεται ήδη σε δίαιτα χωρίς γλουτένη. To αρνητικό αποτέλεσμα αποκλείει την κοιλιοκάκη, ενώ το θετικό δείχνει μια γενετική προδιάθεση χωρίς να επιβεβαιώνει 100% τη νόσο (30% του υγιούς πληθυσμού έχει γενετική προδιάθεση, αλλά μόνο το 1% του πληθυσμού πάσχει από κοιλιοκάκη).
Είναι απαραίτητη η γαστροσκόπηση για τη διάγνωση;
Για ενήλικες: Ναι, γιατί μόνο η γαστροσκόπηση μπορεί να ανιχνεύσει άμεσα τη βλάβη του βλεννογόνου που προκαλείται από κοιλιοκάκη στο λεπτό έντερο. Κατά τη γαστροσκόπηση λαμβάνονται μικροσκοπικά κομμάτια (βιοψίες) από το πρώτο μέρος του λεπτού εντέρου, το δωδεκαδάκτυλο. Κάτω από το μικροσκόπιο, αυτά τα κομμάτια ιστού δείχνουν τις τυπικές αλλαγές με φλεγμονή του βλεννογόνου και επιπέδωση των λαχνών.
Για παιδιά: Εάν το επίπεδο IgA κατά της τρανσγλουταμινάσης στα παιδιά είναι περισσότερο από 10 φορές υψηλότερο από το φυσιολογικό και το αντίσωμα κατά του ενδομυμίου είναι επίσης θετικό σε δεύτερη αιμοληψία, τότε δεν απαιτείται. Σε ασαφείς περιπτώσεις, η διάγνωση τίθεται, όπως συμβαίνει με τους ενήλικες, με γαστροσκόπηση.
Ποιες ενδείξεις πρέπει να με υποψιάσουν;
Συμπτώματα όπως χρόνια διάρροια, απώλεια βάρους, συμπτώματα δυσαπορρόφησης
(συνήθως έλλειψη σιδήρου) ή μετεωρισμός και ασαφής κοιλιακός πόνος θα πρέπει να μας υποψιάσουν.
Η κοιλιοκάκη συνυπάρχει επίσης με άλλες ασθένειες του ανοσοποιητικού συστήματος όπως σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1, παθήσεις του θυρεοειδούς και των επινεφριδίων, χρόνιες φλεγμονώδεις ασθένειες του εντέρου (π.χ. νόσος του Crohn) ή φλεγμονές του δέρματος (ερπητοειδής δερματίτιδα), οπότε καλό είναι να αποκλειστεί ενεργά σε αυτούς τους ασθενείσ.
Συμπτώματα εκτός του γαστρεντερικού σωλήνα όπως πόνος στις αρθρώσεις, χρόνια κόπωση, αυξημένες ηπατικές τιμές ή αλλαγές στο σμάλτο των δοντιών μπορεί να είναι αποτέλεσμα κοιλιοκάκης.
Ποιες είναι οι συνέπειες της κοιλιοκάκης;
Η κοιλιοκάκη (αν αφεθεί αθεράπευτη) οδηγεί σε αδυναμία απορρόφησης θρεπτικών συστατικών, κυρίως σιδήρου και ασβεστίου. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα αναιμία και οστεοπόρωση. Ωστόσο, πολλά άλλα θρεπτικά συστατικά (π.χ. φολικό οξύ, βιταμίνη Β12, βιταμίνη D, ψευδάργυρος και χαλκός) μπορεί επίσης να μην απορροφώνται επαρκώς, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε υπογονιμότητα, πόνο στα οστά, διαταραχές ισορροπίας ή αισθητηριακές διαταραχές στα άκρα. Σε έγκυες γυναίκες με αθεράπευτη κοιλιοκάκη αυξάνεται ο κίνδυνος μειωμένης ανάπτυξης του παιδιού και πρόωρου τοκετού.
Προκαλεί η κοιλιοκάκη καρκίνο;
Τα άτομα με κοιλιοκάκη δεν έχουν υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης καρκίνου από τα υγιή άτομα. Ωστόσο, οι ασθενείς με κοιλιοκάκη χωρίς θεραπεία έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης λεμφώματος. Ο κίνδυνος του σπάνιου καρκίνου του λεπτού εντέρου είναι επίσης ελαφρώς αυξημένος. Ωστόσο, είναι πιθανό ότι η έγκαιρη διάγνωση και η τήρηση μιας δίαιτας μπορεί να αποτρέψει αυτές τις πολύ σπάνιες συνέπειες.
Πως αντιμετωπίζεται η κοιλιοκάκη;
Η μόνη αποτελεσματική θεραπεία αυτή τη στιγμή είναι η δια βίου αυστηρή δίαιτα χωρίς γλουτένη. Υπό δίαιτα, οι ασθενείς παραμένουν ασυμπτωματικοί και έχουν φυσιολογικό προσδόκιμο ζωής. Τις πρώτες εβδομάδες, συστήνεται να ακολουθηθεί επίσης μια δίαιτα χωρίς λακτόζη. Συμβουλές και υποστήριξη από διατροφολόγο που ειδικεύεται σε αυτόν τον τομέα θα βοηθήσει στην εφαρμογή της δίαιτας. Περαιτέρω χρήσιμες πληροφορίες είναι επίσης διαθέσιμες από την ελληνική εταιρεία κοιλιοκάκης: www.koiliokaki.com
Ποιες τροφές είναι χωρίς γλουτένη και επιτρέπονται στη δίαιτα;
Όλα τα φρούτα, τα λαχανικά, οι ξηροί καρποί, οι πατάτες, τα όσπρια, τα γαλακτοκομικά προϊόντα και το κρέας είναι φυσικά χωρίς γλουτένη και επιτρέπονται για άτομα με κοιλιοκάκη. Από τα δημητριακά, το καλαμπόκι, το ρύζι και το κεχρί δεν περιέχουν γλουτένη. Άλλα δημητριακά ή προϊόντα που μοιάζουν με σιτηρά είναι επίσης φυσικά χωρίς γλουτένη: αμάρανθος, κινόα, φαγόπυρο και άλλα. Υπάρχουν επίσης προϊόντα που είναι ειδικά κατασκευασμένα για άτομα με κοιλιοκάκη. Αυτά τα προϊόντα που χαρακτηρίζονται ως χωρίς γλουτένη είναι πλέον διαθέσιμα όχι μόνο σε καταστήματα υγιεινής διατροφής αλλά και σε σούπερ μάρκετ.
Είναι η βρώμη κατάλληλη σε μία δίαιτα χωρίς γλουτένη;
Στη συντριπτική πλειοψηφία των ατόμων με κοιλιοκάκη, η βρώμη δεν προκαλεί αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος. Στη βιβλιογραφία περιγράφονται σπάνιες εξαιρέσεις. Ωστόσο, η βρώμη συχνά συλλέγεται και επεξεργάζεται ταυτόχρονα με άλλους κόκκους. Πολλά προϊόντα βρώμης έχουν δηλαδή ίχνη από τα «απαγορευμένα» σιτηρά και επομένως δεν είναι κατάλληλα για άτομα με κοιλιοκάκη. Σήμερα υπάρχουν διάφορα προϊόντα που παρασκευάζονται με πιστοποιημένη βρώμη χωρίς γλουτένη. Αυτά τα προϊόντα είναι κατάλληλα για άτομα με κοιλιοκάκη και αποτελούν πολύτιμη προσθήκη στη δίαιτα τους.
Τι εξετάσεις πρέπει να κάνω στα πλαίσια της δυσαπορρόφησης;
Μετά τη διάγνωση, αναζητούνται τυχόν ελλείψεις, ιδίως όσον αφορά τον σίδηρο, το ασβέστιο, το φολικό οξύ, τη βιταμίνη Β12, τη βιταμίνη Β6, τη βιταμίνη D και ορισμένα ιχνοστοιχεία. Οι αντίστοιχες ελλείψεις μπορούν να αντιμετωπιστούν με ενέσιμη ή από του στόματος φαρμακευτική αγωγή. Τα άτομα με κοιλιοκάκη χωρίς θεραπεία έχουν επίσης αυξημένη πιθανότητα χαμηλής οστικής πυκνότητας. Συνιστάται λοιπόν η πραγματοποίηση μέτρησης οστικής πυκνότητας (DEXA) από την ηλικία των 30 ετών. Ανάλογα με το αποτέλεσμα, στη συνέχεια θα ξεκινήσει θεραπεία.
Δερματίτιδα και κοιλιοκάκη;
Μια συγκεκριμένη δερματική εκδήλωση της κοιλιοκάκης είναι η ερπητοειδής δερματίτιδα. Η πρόσληψη γλουτένης οδηγεί σε τυπικές φλεγμονώδεις δερματικές αλλαγές: φαγούρα, οζίδια και φουσκάλες, ιδιαίτερα στους αγκώνες, τα γόνατα, το κεφάλι και τους γλουτούς. Τα παιδιά σχεδόν ποτέ δεν επηρεάζονται από αυτό. Αν και οι ασθενείς με μια τέτοια δερματοπάθεια συνήθως εμφανίζουν ελάχιστα ή καθόλου γαστρεντερικά συμπτώματα, οι βιοψίες τους δείχνουν τυπικές για κοιλιοκάκη αλλαγές, όπως φλεγμονή και επιπέδωση των λαχνών. Εκτός από μια περιορισμένης διάρκειας αντιφλεγμονώδη φαρμακευτική θεραπεία, μη ισόβια δίαιτα χωρίς γλουτένη είναι απαραίτητη για τη θεραπείας της δερματίτιδας.
Μπορώ να έχω δυσανεξία στη γλουτένη χωρίς κοιλιοκάκη;
Μερικοί ασθενείς εμφανίζουν τυπικά συμπτώματα κοιλιοκάκης, όπως κοιλιακό άλγος, μετεωρισμός και διάρροια μετά την κατανάλωση σιτηρών, χωρίς να ανιχνεύονται αντισώματα κοιλιοκάκης στο αίμα ή οι τυπικές αλλαγές σε βιοψία λεπτού εντέρου. Η αιτία αυτού του φαινομένου είναι ασαφής, πρόκειται πιθανότατα για μια μη ειδική ανοσολογική απόκριση και όχι μια αυτοάνοση αντίδραση όπως στην κοιλιοκάκη. Τα συμπτώματα μοιάζουν πολύ με το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και συχνά δεν είναι δυνατό να γίνει διάκριση μεταξύ τους. Οι ασθενείς με ευαισθησία στα σιτηρά χωρίς κοιλιοκάκη δεν χρειάζεται να ακολουθούν δίαιτα χωρίς γλουτένη γιατί η γλουτένη δεν προκαλεί φλεγμονή του εντέρου σε αυτούς.
Ωστόσο, αυτοί οι ασθενείς – και πολλοί ασθενείς με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου – βιώνουν μια γενική βελτίωση και ευεξία όταν ακολουθούν μια δίαιτα χωρίς γλουτένη ή FODMAP.
Υπάρχουν φάρμακα ή άλλα θεραπευτικά μέσα κοιλιοκάκης;
Επί του παρόντος δεν υπάρχει φάρμακο ή εναλλακτική λύση πέραν της δίαιτας χωρίς γλουτένη. Ωστόσο, υπάρχουν διάφορα ερευνητικά προγράμματα σε εξέλιξη στα οποία δοκιμάυονται διάφορα φάρμακα όπως για παράδειγμα: με τη λήψη ενός κοκτέιλ ενζύμων για τη διάσπαση της γλουτένης, τη χρήση φαρμάκων για να γίνει ο βλεννογόνος του λεπτού εντέρου λιγότερο διαπερατός στη γλουτένη, τη μείωση της φλεγμονώδους αντίδρασης ή την ανάπτυξη ανοχής στη γλουτένη μέσω ενός τύπου απευαισθητοποίησης.
Πόσο τακτικά πρέπει να γίνεται επανέλεγχος;
Μετά τη διάγνωση συστήνεται η λήψη διατροφικών οδηγιών από εξειδικευμένο διατροφολόγο και η εξέταση των υπολοίπων εξ αίματος μελών της οικογένειας.
Τον πρώτο χρόνο συστήνονται τακτικοί έλεγχοι από το διατροφολόγο, αλλά και τον γαστρεντερολόγο. Καταγράφονται διατροφικά λάθη, εμμένοντα συμπτώματα, ελλείψεις σε θρεπτικά συστατικά και αντισώματα. Επαναληπτική γαστροσκόπηση με βιοψία του λεπτού εντέρου δεν συνιστάται.
Εμμένονται συμπτώματα παρά τη δίαιτα;
Εάν τα συμπτώματα επιμείνουν μετά από 6-12 μήνες δίαιτας ή εάν εντοπιστεί ενεργός κοιλιοκάκη (αντισώματα, δυσαπορρόφηση), πρέπει να γίνει νέα αξιολόγηση, συνήθως από ειδικό γαστρεντερικό. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, τα διατροφικά λάθη είναι η συχνότερη αιτία και ως αιτία πρέπει να αναζητηθούν κρυφές πηγές γλουτένης.
Εάν δεν μπορούν να εντοπιστούν διατροφικά λάθη, τότε ακολουθείται ειδική αγωγή με ανοσοκατασταλτικά φάρμακα.
Για περαιτέρω ενημέρωση και υποστήριξη στα πρακτικά ζητήματα της καθημερινότητας: www.koiliokaki.com
